Paryż. Młody Stanisław Wyspiański przyjeżdża tu, aby uczyć się sztuki i szukać własnej drogi artystycznej. Pierwszy raz odwiedza miasto w 1890 roku, a potem wraca tam jeszcze w latach 1891–1894. Wśród gwaru wielkiej stolicy sztuki powstają szkice, w tym studia i portrety – małe historie zapisane kreską i kolorem.
Kalników. Bolesław Orzechowicz – majętny dziedzic, kolekcjoner i mecenas sztuki. Przez lata gromadzi dzieła sztuki polskiej, europejskiej i orientalnej, które nabywa w Polsce i podczas podróży po Europie, krajach arabskich i Afryce. Tworzy kolekcję świadomie – nie jako prywatny skarbiec, lecz jako świadectwo kultury, które powinno przetrwać dla przyszłych pokoleń.
W jego niezwykłej kolekcji znalazły się również dwa dzieła Stanisława Wyspiańskiego: „Portret dwóch dziewczynek” (1894) oraz „Studium głowy chłopca”, związane z okresem artystycznych poszukiwań twórcy w latach dziewięćdziesiątych XIX wieku, kiedy doświadczenie pobytów w Paryżu odgrywało ważną rolę w kształtowaniu jego indywidualnego języka artystycznego. Nie znamy dziś dokładnej daty ani okoliczności, kiedy Bolesław Orzechowicz nabywa te prace i umieszcza je w swej kalnikowskiej rezydencji. Wiemy jednak, że przed 1905 rokiem znajdowały się już w jego zbiorach.
W 1905 roku Bolesław Orzechowicz przekazuje je Galerii Miejskiej we Lwowie. Jest to jednak dopiero pierwszy etap niezwykle hojnego daru, który nastąpi ponad dekadę później.
W 1921 roku całą swoją kolekcję Orzechowicz przekazuje miastu Lwów, zastrzegając, że ma ona pozostać niepodzielną całością i być dostępna dla szerokiej publiczności jako „Zbiory Bolesława Orzechowicza”.
„24 września 1921 roku zostają one udostępnione zwiedzającym w gmachu przy ul. Ossolińskich 3. Kolekcja zajmuje trzynaście sal i klatkę schodową, obejmuje niemal pięć tysięcy eksponatów: dzieła malarstwa, rysunki, rzeźby, zbrojownię, pamiątki historyczne, rzemiosło artystyczne oraz cenny zbiór monet mennicy lwowskiej.
Wśród tych niezwykłych zbiorów znajdują się m.in. 44 kartony Jana Matejki do „Pocztu królów i książąt polskich” oraz cykl Juliusza Kossaka „Pieśń Legionów”
… a także dzieła Stanisława Wyspiańskiego: „Portret dwóch dziewczynek” oraz „Studium głowy chłopca”.
Stanisław Wyspiański (1869–1907)
„Portret dwóch dziewczynek” (w literaturze także: Dwie dziewczynki w czerwonych sukienkach), 1894
pastel na papierze
Lwowska Narodowa Galeria Sztuki im. Borysa Woźnickiego, Lwów
dawniej w kolekcji Bolesława Orzechowicza z Kalnikowa; przekazany do Galerii Miejskiej we Lwowie w 1905 roku.
Fot. Muzeum Narodowe w Krakowie
Nie wiemy też, kim są dwie dziewczynki sportretowane przez Wyspiańskiego we Lwowie w 1894 roku. Obraz dwóch dziewczynek, być może sióstr, przyciąga uwagę ich uderzającym podobieństwem: mają podobne, czerwonawe sukienki-fartuszki, zbliżoną kolorystykę włosów, oczu i twarzy. Ich spojrzenia są nieco nieufne i zadziorne, jakby obie z pewną rezerwą przyglądały się osobie, która je portretuje.
Nie sprawiają wrażenia małych hrabianek pozujących do reprezentacyjnego portretu – luźny sposób zaczesania włosów, niesforne kosmyki i naturalna ekspresja nadają przedstawieniu charakter codzienny i bezpośredni. W kontekście konwencji malarskiej Wyspiańskiego i realiów epoki trzeba jednak zachować ostrożność w odczytywaniu ich pochodzenia społecznego. Mogły być dziećmi z mniej zamożnego środowiska, ale równie dobrze mogły pochodzić z domu mieszczańskiego czy inteligencji artystycznej – uchwycone przez artystę w chwili pozbawionej oficjalnej pozy. Nie zachowały się, a przynajmniej mnie nie udało się dotrzeć do źródła pozwalającego z całą pewnością zidentyfikować obie modelki.
Stanisław Wyspiański (1869–1907)
„Studium głowy chłopca”, lata 90. XIX wieku
Lwowska Narodowa Galeria Sztuki im. Borysa Woźnickiego, Lwów
dawniej w kolekcji Bolesława Orzechowicza z Kalnikowa; przekazany do Galerii Miejskiej we Lwowie w 1905 roku.
Cyfrowa reprodukcja obrazu nie jest obecnie dostępna w publicznym dostępie.
Historia Orzechowicza prowadzi nas także w stronę Starzawy poprzez rozgałęziony ród Rozwadowskich herbu Trąby. Wanda – żona Bolesława – pochodziła z tego rodu, a odziedziczone po Rozwadowskich rodzinne zbiory – dzieła sztuki, pamiątki i portrety – weszły do kolekcji tworzonej przez Orzechowicza w Kalnikowie. Wśród zachowanych opisów zbiorów odnajdujemy także portrety Rozwadowskich. Rozgałęziona w dawnej Galicji rodzina Rozwadowskich pojawia się również w historii Starzawy.
W 1931 roku Wincenty Rozwadowski, właściciel Babina koło Kałusza na Pokuciu, wraz z dziećmi, Tadeuszem Jordanem Rozwadowskim i Anną Nieszkowską, nabywa ponad 400 ha gruntów w Starzawie i Bucowie. Na części tych terenów powstaje później majątek Starzawa Stawy i hodowla ryb. Kilka lat później tę historię tragicznie przerywa wojna.
Magdalena Wisiecka-Dobrowolska
Źródła:
Karol Chlipalski, „Lwowskie muzea”, „Cracovia Leopolis. Kwartalnik Oddziału Krakowskiego Towarzystwa Miłośników Lwowa i Kresów Południowo-Wschodnich”, nr 3–4 (116–117), 2024.Dostęp online: https://cracovia-leopolis.pl/teksty-z-kwartalnika/lwowskie-muzea/ (data dostępu: 06.08.2026).
Muzeum Narodowego w Krakowie „Wyspiański. Skarby ze Lwowa” https://mnk.pl/wystawy/wyspianski-skarby-ze-lwowa/?utm (data dostępu: 06.08.2026).
Bartosz Jakubowski, „Interesy Pawlikowskich w Starzawie w latach 20. i 30. XX w. Majątek Nowostawy”, „Rocznik Przemyski. Historia”, t. 57, z. 1 (26), 2021, s. 213–234. DOI: 10.4467/24497347RPH.21.008.14731. https://www.researchgate.net/publication/357147506_Interesy_Pawlikowskich_w_Starzawie_w_latach_20_i_30_XX_w_Majatek_Nowostawy (data dostępu: 11.08.2026).