Das Haus in der Sonne, czyli „Dom w słońcu”, to ilustrowana książka autorstwa szwedzkiego malarza Carla Larssona (1853–1919). W swoich akwarelach przedstawiał życie rodzinne, wnętrza domu i codzienność w Sundborn, malowniczej miejscowości w Szwecji, w regionie Dalarna.
Album ukazał się po raz pierwszy w 1909 roku w Niemczech nakładem wydawnictwa Karl Robert Langewiesche. Geneza „Domu w słońcu” wiąże się bezpośrednio z wcześniejszą twórczością Larssona. Już pod koniec XIX wieku artysta publikował w Szwecji albumy takie jak Ett Hem (1899), w których przedstawiał swój dom, rodzinę, dzieci oraz ideę harmonijnego, jasnego życia codziennego. Te prace zdobyły ogromną popularność w Skandynawii i przyciągnęły uwagę zagranicznych wydawców. Współpraca z wydawnictwem Langewiesche była efektem rosnącego zainteresowania niemieckiego rynku estetyką północną, ideą domu jako centrum życia rodzinnego oraz reformie stylu życia Lebensreform.
W pierwszym niemieckim wydaniu z 1909 roku Das Haus in der Sonne zawierało około szesnastu kolorowych reprodukcji akwareli Larssona oraz liczne ilustracje czarno-białe. Prace te były w dużej mierze wyborem i nową kompilacją ilustracji znanych z wcześniejszych albumów. Książka odniosła w Niemczech ogromny sukces i była wielokrotnie wznawiana.
Dzięki publikacji w Langewiesche Carl Larsson stał się postacią powszechnie znaną poza Szwecją. Jego wizja słonecznego domu, przyjaznego dzieciom i bliskiego naturze, wywarła silny wpływ na wyobrażenia o skandynawskim stylu życia i estetyce wnętrz w pierwszej połowie XX wieku. „Dom w słońcu” jawi się jako manifest Larssona, łączący sztukę z codziennym rytmem życia i domową harmonią.
Wydawnictwo Karl Robert Langewiesche opierało się na przekonaniu, że książka powinna łączyć wysoką jakość artystyczną z dostępnością dla szerokiego grona odbiorców. Jego twórca, Karl Robert Langewiesche, wywodził się z rodziny o długich tradycjach czytelniczych i księgarskich: dziadek Wilhelm był wydawcą i pisarzem, ojciec — księgarzem, brat — pisarzem, a wuj prowadził drukarnię w Barmen.
W 1902 roku Langewiesche rozpoczął własny program wydawniczy, oparty na idei „nowoczesnych, szlachetnych artykułów masowych”, które nie wymagały specjalistycznej wiedzy. W 1907 roku stworzył dział książek artystycznych i albumów fotograficznych, dla których opracował nowy typ taniej, a jednocześnie wysokiej jakości książki ilustrowanej.
Od 1911 roku seria Die Blauen Bücher (Niebieskie Książki) wyróżniała się charakterystycznymi niebieskimi obwolutami. Wydawca, uznawany za twórcę plakatu wystawowego, wprowadził też rewolucyjne podejście do obwoluty, dotychczas pełniącej jedynie funkcję ochronną. Langewiesche jako jeden z pierwszych wykorzystywał skrzydełka obwoluty do zamieszczania opisu treści, informacji o autorze i komentarzy wydawcy, przenosząc te treści poza wnętrze książki.
Był blisko związany z Deutscher Werkbund — organizacją skupiającą artystów, projektantów i przemysłowców, której celem było łączenie sztuki z funkcjonalnym wzornictwem przemysłowym. Dzięki współpracy z artystami i projektantami, w tym z Karlem Kösterem — cenionym projektantem graficznym i typografem — Langewiesche wypracował rozpoznawalny styl wydawnictwa: prosty, klarowny, funkcjonalny, a zarazem estetycznie wysmakowany.
Ta filozofia znalazła doskonałe odzwierciedlenie w publikacji Das Haus in der Sonne. Staranna oprawa graficzna, umiarkowana dekoracyjność okładki i wysoka jakość reprodukcji sprawiły, że kolejne wydania zachowywały spójność stylistyczną, a jednocześnie odpowiadały duchowi swoich czasów.
Tytuł książki oraz wybór materiału pochodzi od Karla Roberta Langewiesche i jego żony Stefanie, która studiowała grafikę i projektowanie w Stuttgarcie i Düsseldorfie. Tłumaczenia tekstów na język niemiecki przygotowała Ellen Grönland-Jungbeck.
Słynne, ciepłe powitanie Larssonów brzmi w oryginale: „Välkommen, käre Du, till Carl Larsson och hans Fru” — „Bądź mile widziany, drogi Ty, u Carla Larssona i jego żony”. Tłumaczka świetnie wyraziła je po niemiecku: „Sei willkommen, lieber Du, bei Carl Larsson und seiner Fru”, wykorzystując subtelny rym niemieckiego „Du” ze szwedzkim „Fru” (żona/pani).
Czarno-białe ilustracje w humorystyczny sposób przedstawiały scenki i anegdoty z udziałem dzieci oraz żony artysty, niekiedy uzupełnione krótkimi dialogami lub dowcipnymi komentarzami. Jedna z nich ukazuje przekorną córeczkę Lisbeth o zawziętym wyrazie twarzy i mocno zaciśniętych ustach, z podpisem:
„Hieraus seht: Zu jeder Frist, Lisbeth ein Charakter ist” — „Jak widzicie, Lisbeth ma charakterek iście wyrazisty.”
W 1913 roku wydawnictwo Langewiesche przeniosło się do Königstein im Taunus. Tam architekt Kurt Friedenberg wzniósł dla wydawcy i jego oficyny Dom Langewiesche, który dziś znajduje się pod ochroną konserwatorską.
Po śmierci Langewieschego wydawnictwo było prowadzone przez jego wdowę, Stefanie Langewiesche, przy wsparciu Hansa Köstera (1902–1996), który pracował w oficynie od 1927 roku. Hans Köster przekazał wydawnictwo swemu najstarszemu synowi Hansowi-Curtowi Köster.
Choć w kolejnych wznowieniach Das Haus in der Sonne wybór ilustracji i fragmentów tekstów nie był zawsze taki sam, na pierwszych stronach wszystkich wydań niezmiennie pojawia się akapit „Sundborn, Wigilia 1898” wraz z czarno-białą ilustracją przedstawiającą choinkę i artystę. Carl Larsson w meloniku przypomina mi trochę Profesora Filutka z komiksów Zbigniewa Lengrena publikowanych w „Przekroju”. Malarz siedzi na postumencie — tronie i spogląda na drzewko udekorowane bombkami i szwedzkimi chorągiewkami, akcentującymi, że dla Larssonów Boże Narodzenie miało także wymiar narodowy.
„Sundborn, Wigilia Bożego Narodzenia 1898
Właśnie w Wigilię i właśnie tutaj, w Sundborn, chcę rozpocząć tekst do ilustracji z mojego ukochanego domu w Dalarna. Mam nadzieję, że w ten sposób wprowadzę odrobinę świątecznej atmosfery i spotkam Cię, drogi Czytelniku, w Twoim najradośniejszym nastroju. Chcę w ten sposób odważyć się zainteresować Cię sobą i tym, co jest mi drogie.”
Choinka i Boże Narodzenie naturalnie przywodzą na myśl prezenty. Trzy egzemplarze Das Haus in der Sonne, pochodzące z różnych edycji, trafiły do mnie właśnie jako dary. Tym cenniejsze, że przekazane przez osoby szczególne związane z dziedzictwem sztuki Carla Larssona.
Wydanie z 1921 roku otrzymałam od Hansa-Curta Köstera z wydawnictwa Langewiesche, edycję z 1911 roku — od Cecilii Langefeld, wybitnej badaczki twórczości Larssona, a wydanie z 1977 roku — od starego przyjaciela z Niemiec, wspierającego kulturalne inicjatywy.
Nie sposób nie wspomnieć o hojności Hansa-Kurta Köstera, który wraz ze swoją partnerką i pełnomocniczką wydawnictwa Gaby Klempert przywieźli do Starzawy cenne Carl Larsson Kalender. Słynne kalendarze Larssona, wydawane przez oficynę Karla Roberta Langewieschego stały się jednym z najważniejszych narzędzi upowszechniania jego twórczości w świecie. Historyczne kalendarze zdobią Pokój Larssona w „Domu Słońca”.
Było to latem, a jednak miało w sobie coś z Bożego Narodzenia — Gaby i Hans-Curt przybyli niczym Trzej Królowie, wnosząc ze sobą larssonowskie skarby.
Oficyna Langewiesche zakończyła swoją działalność po około 123 latach pracy, a jej archiwum, w tym dokumenty i zbiory związane z publikacjami, jest częścią zbiorów Deutsches Buch‑ und Schriftmuseum (Niemieckiego Muzeum Książki i Pisma) w Lipsku.Archiwum fotograficzne znajduje się w w wiedeńskim Albertina Museum.
Istotna informacja dla czytelnika polskiego! W 1994 roku Langewiesche w serii Die Blauen Bücher wydał Kunst in Polen. Polnische Kunst. Eine Einführung, „Sztuka w Polsce. Sztuka polska. Wprowadzenie”. Publikacja obejmuje około tysiąc lat historii sztuki polskiej — od wczesnego średniowiecza po końcówkę XX wieku — i stanowi rzetelne wprowadzenie do tematu. Autor, Stefan Muthesius, jest niemiecko‑brytyjskim historykiem sztuki i architektury, specjalizującym się w historii architektury, designu i kultury materialnej. Wieloletni wykładowca, obecnie Honorary Professor na University of East Anglia w Norwich w Wielkiej Brytanii.
Źródła:
Gabriele Klempert Das Haus Langewiesche Königstein
The Project Gutenberg eBook of Das Haus in der Sonne
https://de.wikipedia.org/wiki/Verlag_Langewiesche